M.C.ESCHER

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΑΔΥΝΑΤΟΥ

Μπορεί τελικά το αδύνατο να αποτυπωθεί; Δεν είμαι σίγουρος ποια είναι η απάντηση. Αυτό που βλέπουμε παρατηρώντας μια από τις σχε­τικές λιθογραφίες του Escher είναι μια συνεπή δισδιάστατη αναπαράσταση που ανθίσταται στο να εκληφθεί από το νου ως αποτύπωση ενός δυνατού τρισδιάστατου κόσμου. Είναι η ανασυγκρότηση της δισδιάστατης εικόνας ως αναπαράσταση ενός τρισδιάστατου χώρου που είναι αδύνατη. Κόσμοι σαν κι αυτούς που απεικονίζουν τα έργα του Escher είναι αδύ­νατοι σε σχέση με τη δική μας τρισδιάστατη εποπτεία του χώρου. Το εάν είναι δυνατοί σε σχέση με την τρισδιάστατη εποπτεία των συμ­μετεχόντων σε αυτούς είναι ένα σύνθετο πρό­βλημα, η απάντηση στο οποίο ποικίλλει από έργο σε έργο. Το σίγουρο είναι ότι το δυνατό και το αδύνατο στα έργα του Escher εξαρτώ­νται από τη διάκριση μεταξύ του παρατηρητή που βλέπει το αδύνατο όλον και του συμμετέ­χοντα που βλέπει το δυνατό μέρος. Το πλαίσιο αυτό καθορίζει το πώς δυνατά μέρη μπορούν να συντεθούν σε ένα αδύνατο όλον. Εμείς οι φιλόσοφοι θα βλέπαμε στα έργα του Escher τη δικαίωση της θέσης περί θεωρητικής φόρτι­σης της παρατήρησης. Αλλά το ενδιαφέρον είναι ότι η παρατήρηση ανθίσταται στην θεω­ρητική ερμηνεία. Ακόμα και όταν ανασυγκρο­τήσουμε αυτό που βλέπουμε ώστε να αρθεί η αίσθηση της παρατήρησης μιας αδύνατης κατάστασης, η αδύνατη αυτή κατάσταση μας κοιτάει κατάματα. Ίσως τελικά, η λεγόμενη θεωρητική φόρτιση της παρατήρησης να είναι ένας ακόμα φιλοσοφικός μύθος.

Η αποτύπωση μιας αδύνατης κατάστασης δεν την κάνει δυνατή. Αναδεικνύει όμως τη σχετικότητα της αδυνατότητας. Με λίγες ίσως

εξαιρέσεις που τελικά αποτελούν τα όρια της ίδιας μας της δυνατότητας να κατανοούμε οτιδήποτε. Η πιο αγαπημένη μου λιθογραφία του Escher είναι το Χέρια που Σχεδιάζουν (λι­θογραφία, 1948).

Αναδεικνύει μια από τις παραπάνω εξαι­ρέσεις στη σχετικότητα της αδυνατότητας. Δεν μπορώ παρά να την θαυμάζω απεριόριστα, αλλά δεν μπορώ επίσης παρά να πιστεύω ότι απεικονίζει κάτι το απολύτως αδύνατο. Δεν εί­ναι παρά μια εξαίσια εικόνα που είναι αδύνατο να απεικονίζει κάτι δυνατό να συμβεί. Τη στιγ­μή που την κατανοώ, κατανοώ ότι εξαπατώ τον εαυτό μου. Και ευχαριστώ απεριόριστα τον Escher γι’ αυτό.

  Στάθης Ψύλλος